Het vrouwelijke perspectief

“Hoe doe je dat dan, als man, schrijven vanuit een vrouwelijk perspectief?” Ik kijk op van mijn historische roman “1529”, die ik net voor een goedlachse dame aan het signeren ben met een mooie boodschap. Ze vraagt het met een blik waaruit ik niet meteen kan afleiden of het zuivere interesse betreft, dan wel een lakmoesproef. Ook in de filmindustrie, waar de mannelijke regisseurs over elkaar heen struikelen, is de female gaze al jaren voer voor discussie. Hoewel ik die vraag vroeg of laat verwacht had, doet ze me nog twijfelen. Ga ik door de mand vallen?

De vrouw van de zestiende eeuw is niet dezelfde als nu. De tijden waren zoveel intenser. Ruwer. Met de dood als kind aan huis. Kindersterfte was dagelijkse kost. Indien niet doodgeboren, lagen ziektes op de loer zoals mazelen of pokken, vaak met fatale afloop. Vrouwen ondergingen het, net als hun tweederangsrol. Ze waren gespeend van beslissingsrecht, meestal leefden ze in de schaduw van hun man. “Minder” was de figuurlijke tattoo op hun voorhoofd. Hoe kan het ook anders als kerk en maatschappij de vrouw brandmerken als zotte doos en wulpse, duivelse verleidster. Slut shaming avant la lettre.

Margareta van Oostenrijk en Louise van Savoie, de twee vorstelijke dames die beurtelings in “1529” hun verhaal vertellen, waren geen doetjes. Ook in de adellijke wereld golden de clichés. Maar ze wisten ook dat je als weduwe een pak meer aanzien genoot. Dat je dan wel een en ander zelf kon beslissen. Als vorstelijke weduwe kon je het zelfs tot regentes schoppen. De titel krijgen was daarbij een ding, je eigen koers varen, al dan niet met vrouwelijke touch, een andere. De mannelijke vorsten aan wie ze schatplichtig waren, bezigden een regentes het liefst als handpop. Wat bij deze klasse dames lelijk tegenviel. Dus ja, ik laat ze in het boek stevig hun mannetje staan, net zoals vrouwen nu in topfuncties vaak ambitieuze mannen imiteren en daarbij de macho trekjes niet schuwen. Maar.

Het begin van de zestiende eeuw was ook een opwindende tijd van transformatie op andere vlakken. Een eeuw eerder had ene Christine de Pizan de vrouwelijke kwaliteiten reeds als onbedoelde feministe te boek gesteld, best gewaagd. Haar laatste werk bezingt de lof van Jeanne d’Arc. Die beweging werd verdergezet door de humanisten, zij waren kind aan huis bij Margareta en Louise. Cornelius Agrippa veroorzaakte geknipper van vele mannelijke ogen door te stellen dat de ziel van man en vrouw gelijkwaardig is. Dat werd alleen maar erger toen hij eraan toevoegde dat de vrouw blijk geeft van veel superieure kwaliteiten. Margareta klonk het als muziek in de oren, ze schakelde hem zelfs in voor de opvoeding van enkele prinsessen. Maar wat zijn dan juist die fameuze kwaliteiten?

Margareta en Louise waren buitengewoon intelligente, politieke toptalenten. Doorgewinterde diplomates. Daar kwam je al een eind mee, zelfs in mannelijke machtsbastions. Tegelijk toonden de dames hun kwetsbaarheden, zoals hun zwak voor kinderen. Louise bracht er twee groot, waaronder haar koning. Waakte erover als een klokhen. Margareta kreeg weliswaar een doodgeboren dochter, ze compenseerde dat ruimschoots door zich met kinderen te omringen en in te staan voor een eersteklas opvoeding. Prinsessen probeerde ze zo lang mogelijk te vrijwaren van de geopolitieke huwelijkshandel, ze te wapenen voor een rol van betekenis. Dat zorgende aspect trokken de dames door in hun politieke aspiraties. Het welzijn van de natie en het volk was iets wat ze zagen als een ultiem en hoger doel, iets wat de mannelijke vorsten in hun oorlogswaan bitter weinig kon schelen. Margareta ging zelfs nog een stapje verder, elke week hield ze audiënties voor het gewone volk in haar paleis. Ze luisterde empathisch en hielp waar kon.

Wanneer het aankomt op het beëindigen van een oorlog, is empathie voor de tegenpartij een hulpmiddel eerder dan een zwaktebod. Begrijpen wat de gevoeligheden en de pijnen van de “vijand” zijn, daar gemeende interesse voor betonen, het maakt een wereld van verschil. Margareta voegde daar ook nog het belang van verzoening bij, inclusief de vergeving voor het wederzijdse geweld. Ze deed dat vanuit christelijke motieven, zeker, maar ze meende het ook echt. En boekte er met de Damesvrede een ongeëvenaard, vrouwelijk succes mee. Zou Nelson Mandela hier de inspiratie gevonden hebben voor zijn Verzoenings- en Waarheidscommissies, waarmee hij Zuid-Afrika naar een democratie in plaats van naar een burgeroorlog loodste?

Als man het vrouwelijk perspectief hanteren, de female gaze, is bij voorbaat een riskante onderneming, gedoemd om te rammelen. Maar je kan het wel proberen. Het gaat het er niet om of je het perfect doet of niet. Het gaat erom dát je het doet. Kwaliteiten als empathie en zorgelijkheid mogen we dan meer associëren met het vrouwelijke, ze zijn geenszins buitenaards te noemen, laat staan ongenaakbaar voor mannen. Het nodigt hen simpelweg uit om meer in hun kwetsbaarheid te duiken. Te begrijpen dat ze in die beweging net een authentiekere en krachtiger versie van zichzelf zullen vinden. De paradox is dat een volk zo’n charismatische leider liever ziet komen dan een macho die met een vuistslag op de tafel voor alles een radicale, instant oplossing belooft. De vanuit het hart regerende leider zoekt naar moedige en verbindende recepten om de angsten en uitdagingen in de samenleving te overstijgen, de macho roeptoeter misbruikt ze liever voor het inprenten van doemscenario’s die alleen hij meent te kunnen bezweren met brute methodes, zoals het zoeken naar zondebokken.

Betekent het dat mannen hun letterlijke of figuurlijke zwaarden maar beter opbergen? Indien het zwaard symbool staat voor krachtdadigheid vanuit het hart, is er niets mis mee. Kracht en scherpte met een bloemenrandje. Het is een kwaliteit die deze tijd absoluut kan gebruiken. Ook vrouwen mogen krachtdadig uit de hoek komen, zonder als surrogaatmacho weggezet te worden.

Uiteindelijk is geen enkele kwaliteit gender exclusief, is dat hooguit geworden door eeuwenlange, culturele tradities en stigma’s die van generatie op generatie werden doorgegeven. Dat besef zit in de kern van de huidige bewustzijnsevolutie. De huidige verwarring rond genderfluïditeit, rond halve of hele gendertransities is misschien niet meer dan een uiting van die bewustzijnsbeweging. Dat we alle goede kwaliteiten die traditioneel aan een sekse worden toegeschreven mogen verkennen en eigen maken, er zelfs steeds meer toe uitgenodigd worden. Dat de man daarin nog de grootste stappen te zetten heeft, is een understatement, maar ook de vrouw hoeft niet enkel aan de zijlijn toe te kijken en wordt uitgenodigd om haar kracht te pakken.

Ik kijk de dame aan de signeertafel aan en geef haar een versie van de antwoorden die ik hier heb neergepend, zij het met meer weifelende kronkels. Ik ben duidelijk zelf nog zoekende en twijfel of ik voor de examenvraag geslaagd ben. Ze stelt me gerust. Wanneer ik haar met mijn boek onder de arm zie vertrekken, visualiseer ik dat het vrouwelijke perspectief mag uitdijen over alle mannen, en omgekeerd. Beide perspectieven vloeien morsig door elkaar en creëren een nieuwsoortig bewustzijn, klaar voor het scheppen van de wereld van morgen. Voor een drievuldigheid van veiligheid, hoop en liefde.